Tắc (calamansi, tên khoa học Citrus x microcarpa Bunge) là một loại cây họ cam chanh rất phổ biến tại Đông Nam Á. Quả nhỏ, tròn và ít hạt. Vỏ có màu xanh đậm khi còn non và chuyển dần sang màu vàng cam khi chín. Nhờ khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới và dễ chăm sóc, tắc được trồng quanh năm và phổ biến rộng rãi ở Việt Nam.
Tắc thường bị nhầm lẫn với kumquat (Kim quất, tên khoa học Citrus japonica) vì ngoại hình tương đồng, tuy nhiên chúng là hai loại quả khác nhau. Kim quất thường có vỏ dày hơn và có thể ăn được cả vỏ, trong khi tắc có vị chua gắt đều cả vỏ và thịt, thường dùng để lấy nước ép. Về mùi hương, kim quất có hương thơm ngọt, chua dịu hơn, còn tắc có mùi hương rất sảng khoái, sống động và có chút đắng nhẹ của vỏ quả.
Tắc
Kim quất
Trái tắc tuy nhỏ bé nhưng lại có vô vàn công dụng trong đời sống hằng ngày. Tắc có mùi thơm thanh khiết đặc trưng, vừa dùng để vắt lấy nước uống, vừa làm gia vị giúp tăng hương vị cho nhiều món ăn quen thuộc. Vỏ tắc chứa nhiều tinh dầu và các thành phần giúp trị ho, long đàm, hỗ trợ tiêu hoá, cũng như giúp giảm say tàu xe và khử mùi không gian rất tốt. Trong văn hoá Việt Nam, cây tắc còn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần. Cây thường được trang trí trong nhà vào dịp Tết với ý nghĩa may mắn, tài lộc và sự sum vầy, gửi gắm mong ước về một năm mới tốt đẹp, nên có một số nơi còn gọi bằng tên khác là cây Hạnh.
Trong đời sống dân gian, trái tắc có vô vàn ứng dụng. Một chút vỏ tắc băm nhuyễn cho vào bát nước mắm gừng hay rắc lên đĩa gà luộc sẽ khiến hương vị trở nên bừng sáng, vừa kích thích khứu giác. Nếu những ngày nắng nóng đã có ly nước tắc mát lạnh giải khát, thì khi tiết trời trở lạnh, hũ vỏ tắc ngâm mật ong hay đường phèn lại làm dịu đi những cơn đau họng. Vỏ tắc sau khi sử dụng có thể đem phơi khô, đốt lên cho thơm nhà, đuổi ruồi muỗi và làm không gian dễ chịu hơn.
Tắc chưng đường phèn
Mứt tắc
Tinh dầu tắc có hương thơm citrus đặc trưng, rất sảng khoái, kết hợp giữa vị chua thanh và chút ngọt nhẹ nhàng, tạo cảm giác mát mẻ, sạch sẽ và đầy năng lượng của vùng nhiệt đới. Hương tinh dầu tắc tươi mới và gần gũi, đem đến không gian trong lành, dễ chịu và lý tưởng để giải tỏa căng thẳng, giúp tinh thần trở nên tỉnh táo và tràn đầy sức sống.
Tỉnh Đồng Tháp là vùng trồng tắc (quất/hạnh) nổi tiếng ở Đồng bằng sông Cửu Long, có khí hậu và thổ nhưỡng lý tưởng cùng kỹ thuật canh tác lâu đời, tạo nên thương hiệu trái cây và cây cảnh độc đáo của tỉnh. Trong những năm gần đây, việc trồng tắc đã trở thành một hướng đi kinh tế hiệu quả cho nhiều nông dân tại Đồng Tháp.
Xem thêm: Câu chuyện mùi hương Quýt xanh
Cây tắc dễ trồng, dễ chăm sóc, ít bệnh, có thị trường tiêu thụ tốt, qua đó tạo nguồn thu nhập ổn định cho người trồng.So với canh tác lúa truyền thống vốn cho thu nhập bấp bênh, tắc mang lại giá trị kinh tế cao hơn, dễ chăm sóc và đầu ra ổn định. Nhiều hộ nông dân ghi nhận lợi nhuận từ vườn tắc cao gấp nhiều lần so với trồng lúa trên cùng diện tích, giúp cải thiện đáng kể đời sống gia đình.
Tại Đồng Tháp, đặc biệt là khu vực Lai Vung và Sa Đéc còn nổi tiếng với nghề trồng tắc kiểng. Cây tắc được nghệ nhân biến hoá, tạo nhiều hình thù độc đáo, mang tính nghệ thuật cao, mang lại thu nhập tốt và tạo danh tiếng làng nghề. Mỗi dịp Tết đến, những chậu tắc từ Đồng Tháp xuôi ngược trên các dòng sông, mang sắc xuân đi khắp mọi miền.
Bên cạnh việc bán trái tươi, việc tận dụng vỏ tắc để sản xuất tinh dầu còn mở ra một chuỗi giá trị mới cho nông sản địa phương. Quá trình chưng cất giúp nâng cao giá trị của nguyên liệu, tạo thêm nguồn thu nhập, đồng thời khuyến khích mô hình sản xuất bền vững gắn với chế biến sâu. Với nhiều nông hộ, tắc không chỉ là một loại cây trồng, mà đã trở thành nền tảng cho sinh kế ổn định và lâu dài.
Tinh dầu tắc của areme được chưng cất từ vỏ của giống tắc trồng tại Đồng Tháp, nổi bật với vị chua đậm đà và hương thơm sâu đậm hơn so với giống kim quất (kumquat). Quy trình chưng cất bằng hơi nước giúp lưu giữ trọn vẹn hương thơm thanh mát, sảng khoái và những hoạt chất có lợi trong vỏ, đồng thời bảo toàn hàm lượng limonene tự nhiên rất cao. Vỏ tắc sau khi chưng cất tinh dầu không bị thải bỏ mà được thu gom và ủ thành phân bón hữu cơ. Nguồn phân này được quay trở lại phục vụ cho các vườn tắc, ruộng rau và hoa màu xung quanh, góp phần giảm chất thải và nuôi dưỡng đất theo vòng tuần hoàn tự nhiên.
Với hàm lượng limonene tự nhiên rất cao, tinh dầu tắc có khả năng kháng khuẩn, kháng viêm và chống oxy hóa tốt. Mùi hương sảng khoái của tinh dầu tắc mang lại cảm giác thư giãn, giúp xua tan mệt mỏi, làm dịu cảm giác say tàu xe và thanh lọc không khí.
Một số lợi ích sức khỏe của tinh dầu tắc:
- Thanh lọc không khí, khử mùi không gian.
- Giúp thư giãn, giảm căng thẳng, cải thiện tâm trạng, giúp tinh thần phấn chấn hơn.
- Có khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn tự nhiên.
Một số cách sử dụng tinh dầu tắc:
- Khuếch tán: Nhỏ 3–5 giọt tinh dầu vào máy khuếch tán hoặc đèn xông tinh dầu để làm thơm không gian và thư giãn tinh thần.
- Ngửi hương thơm: Nhỏ 1-2 giọt vào ống hít gỗ hoặc thẻ mùi hương areme đi kèm sản phẩm và nhẹ nhàng ngửi hương thơm để giảm say xe, thư giãn.
- Xịt khử khuẩn bề mặt: Pha 10–15 giọt tinh dầu với 100ml cồn (nồng độ từ 70% trở lên) để làm dung dịch xịt khử khuẩn bề mặt (bàn ăn, thớt,...).